Бұл мақалада төрт ғасырға жуық тарихы бар Қазақ хандығының XVIII ғасырдағы жергілікті саяси-әкімшілік басқару жүйесінің ерекшеліктері мен құрылымы жан-жақты талданады. Зерттеудің өзектілігі отарлық кезеңге дейінгі қазақ қоғамының өзін-өзі басқару тетіктерін түсіну қажеттілігімен негізделеді. Жазба деректердің, әсіресе биліктің төменгі сатысына қатысты мәліметтердің тапшылығына байланысты, жұмыста этнографиялық деректерді экстраполяциялау және салыстырмалы-тарихи талдау әдістері қолданылды. Зерттеу нәтижесінде қазақ қоғамының билік жүйесі географиялық принципке емес, қатаң қауымдық-туыстық иерархияға (отбасынан хандыққа дейін) негізделгені анықталды. Жергілікті деңгейдегі билік институтында меритократиялық принциптердің басымдығы, атап айтқанда, билер мен батырлардың жеке қабілеті мен беделі арқылы сайлануы сипатталады. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, қазақ қоғамындағы билік вертикальды емес, горизонтальды байланыстарға көбірек сүйенді. Бұл жүйенің өз артықшылықтары мен кемшіліктері болды. Авторлар бұл жүйенің көшпелі өмір салты үшін тиімді болғанын, алайда орталықтанған бюрократиялық аппарат пен тұрақты әскердің болмауы XVIII ғасырдың соңында мемлекеттің сыртқы экспансияға қарсы тұру қабілетін әлсіреткенін тұжырымдайды. Бұл тарихи тәжірибе Қазақстанның мемлекеттілік эволюциясын хронологиялық тұрғыдан жүйелеуге мүмкіндік береді.

Түйін сөздер: Қазақ хандығы, жергілікті билік, билер институты, меритократия, орталықсыздандыру, XVIII ғасыр, дала демократиясы.