Негізгі мазмұнға өту Негізгі шарлау мәзіріне өту Сайттың төменгі деректемесіне өту
Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы

ХVI–ХVIII ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚЫРҒЫЗДАРДЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ҚҰРЫЛЫМЫНДАҒЫ БИЛЕР ИНСТИТУТЫ

Жарияланған December 2025

0

0

Кыргызский национальный университет им. Ж. Баласагына.
Аңдатпа

Мақалада XVI–XVIII ғасырлардағы Тянь-Шань қырғыздарының мемлекеттілік мәселелері зерттеледі. Автор қырғыздардың көне ғұндардан мұра болып қалған этносаяси дуалдық құрылымы — оң қанат – сол қанат (оң және сол қанат) қырғыз мемлекеттілігінің негізін құрағанын және осы дуалдық ұйым аясында барлық қырғыз тайпаларын біріктірген билік жүйесі қалыптасқанын атап көрсетеді. Зерттеу барысында мемлекеттік құрылымдағы билік пен басқарудың негізінен билер институтының қолында шоғырланғаны, ал жоғарғы билеуші — чоң бий лауазымының хандық билікпен тең дәрежеде танылғаны терең талданады. Мақалада билік құрылымының сипаты, қырғыз мемлекеттілігінің ішкі және сыртқы саясаты, ак үйлүү дипломатиялық институтының қызметі, сондай-ақ мемлекетті басқарған көрнекті билер мен билеушілер жөніндегі деректер келтіріледі. Сонымен қатар қырғыз билеушілерінің Қоқан хандығымен, қазақ тайпаларымен және Цинь Қытайымен қарым-қатынастары қырғыз мемлекеттілігінің тәуелсіздігі мен саяси дербестігі тұрғысынан қарастырылады.

Зерттеудің мақсаты — XVI–XVIII ғасырлардағы Тянь-Шань қырғыздарының мемлекеттік билік жүйесіндегі билер институтының саяси-құқықтық табиғатын айқындау және оның мемлекеттік басқару құрылымындағы орнын анықтау. Жұмыста жазба, архивтік және ауызша дереккөздер кешенді түрде пайдаланылып, дәстүрлі билік тетіктерінің қызмет ету механизмдері жан-жақты талданды. Зерттеудің ғылыми жаңалығы билер институтының тек соттық орган ғана емес, сонымен қатар қырғыздардың дәстүрлі мемлекеттік құрылымындағы жоғарғы саяси биліктің жүйеқұраушы элементі болғанын негіздеуде көрініс табады. Алынған нәтижелер Орталық Азиядағы көшпелі қоғамдардың мемлекеттілік формалары туралы түсініктерді кеңейтіп, болашақ ғылыми зерттеулерде және оқу үдерісінде қолдануға мүмкіндік береді.

PDF (Русский)
Тіл

Русский

Дәйексөздерді қалай жазу керек

[1]
Асанов, Т. 2025. ХVI–ХVIII ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚЫРҒЫЗДАРДЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ҚҰРЫЛЫМЫНДАҒЫ БИЛЕР ИНСТИТУТЫ. Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы. 4, 87 (Груд 2025). DOI:https://doi.org/10.51889/2959-6017.2025.87.4.007.