Ыбырай Алтынсарин – жаңа зайырлы білім беру жүйесінің қалыптасуында және Қазақстандағы педагогикалық ойдың дамуына шешуші үлес қосқан алғашқы қазақ ағартушы-педагогтарының бірі. Оның XIX ғасырдағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер жағдайында қалыптасқан идеялары бүгінгі заманауи педагогикалық тәжірибеге де зор ықпалын тигізіп келеді.

Мақалада Алтынсариннің сан қырлы қызметінің тарихи-педагогикалық қырлары қарастырылады: жаңа үлгідегі мектептерді ұйымдастыруы, озық оқыту әдістерін енгізуі, мұғалім кадрларын даярлауы, қазақ балаларына арналған оқулықтар мен хрестоматиялар жазуы. Ерекше назар оның халықтық педагогика дәстүрлерін заманауи жаңғыру талаптарымен сабақтастыруға ұмтылуына аударылады. Бұл қадам жаңартылған ұлттық білім беру моделінің берік негізін қалыптастыруға мүмкіндік берді.

Оның қызметінің ең маңызды бағыттарының бірі – қазақ балалары, оның ішінде ұлдар мен қыздарға арналған зайырлы мектептер ашуы болды. Алтынсарин жүйелі білім беру ғана халықты мәдениеті жоғары дамыған ұлттар деңгейіне көтереді деп сенді. Ол мұғалімдерді іріктеумен, сабақ кестелерін жасаумен, әдістемелік ұсыныстар әзірлеумен тікелей өзі айналысты. Оның мектептері балаларға туған халқының мәдениетімен қатар математика, жаратылыстану ғылымдары, орыс тілін үйреткен ағартушылық орталықтарға айналды. Бұл өз кезегінде олардың әлеуметтік мүмкіндіктерін кеңейтті.

Алтынсарин қазақ қоғамында әйелдер білімін алғашқылардың бірі болып батыл насихаттаған реформатор болды. XIX ғасырдағы патриархалдық дәстүрлер үстемдік еткен жағдайда ол қыз балаларға арналған мектептер мен интернаттар ашуды қолдап, қоғамның дамуы сауатты әйелдерсіз – болашақ аналарсыз, тәрбиешілерсіз және отбасы құндылықтарын сақтаушыларсыз мүмкін емес екенін ерекше атап өтті. Оның бұл бағыттағы қызметі тарихи серпіліс жасап, қазіргі гендерлік теңдікке негізделген білім беру бағдарламаларының бастауына айналды.

Жүргізілген талдау Алтынсариннің көптеген идеялары Қазақстанның қазіргі білім беру жүйесіндегі өзекті мәселелермен тығыз үндес екенін көрсетеді. Оның ұлттық құндылықтар мен заман талабын үйлестіру принципі бүгінгі күні «Мәңгілік Ел» тұжырымдамасында, білім мазмұнын жаңартуда, құзыреттілікке негізделген оқыту үлгісінде көрініс табуда. Оның өз бетімен ойлай алатын, еңбекқор, жоғары адамгершілік қасиеттерге ие тұлға қалыптастыруға бағытталған ұстанымы қазіргі заманғы бәсекеге қабілетті азамат тәрбиелеу міндеттерімен толық үйлеседі.