Бұл мақалада жаңа мұрағат көздерінің кең ауқымы негізінде 1920 жылдардағы ұлттық оқу орындарында халықтық білім беруді жүйелі түрде трансформациялаудың кешенді процесі зерттеледі. Автор терең әлеуметтік-экономикалық тұрақсыздық және қазақ ауылының дәстүрлі құрылымының түбегейлі дағдарыс жағдайында орын алған фрагменттелген білім беру бастамаларынан орталықтандырылған институционалдық модельге көшудің тарихи динамикасын талдайды. Ғылыми айналымға Қазақстан Республикасы Президенті архивінің, Омбы облысының тарихи архивінің, атап айтқанда Купин ауданының қорларының, Саратов облысы мен Орынбор облысының мемлекеттік архивінің қарастырылып отырған кезеңнің түйінді сын-тегеуріндерін: кадр тапшылығын, оқу орындарының әлсіз материалдық-техникалық базасын және сол уақытты әдістемелік тәсілдерді іздестіруге мүмкіндік беретін бірегей материалдары енгізіледі. Жұмыста ұлттық зиялы қауымның теориялық және практикалық рөліне, атап айтқанда А. Байтұрсыновтың, оқу бағдарламаларын бейімдеу және қазақ тіліндегі оқулықтардың алғашқы буынын құру мәселелерінде, бұл жүйені сапалы трансформациялаудың негізі болды. Мақалада «кәсіби және сана» факторы егжей-тегжейлі қарастырылады: сауатсыздықты жоюшы мұғалімдердің іс-әрекетінің мысалдарында мұғалімдердің жеке әлеуметтік жауапкершілігі бюджеттік қаржыландырудың болмауы жағдайында реформаларды жүзеге асырудың шешуші ресурсына айналғаны көрсетілген. Автор 1920 жылдардағы білім беру жүйесінің трансформациясы қайтымсыз сипатта болды, бұл сауатсыздықты жоюдың тиімді құралы ғана емес, сонымен қатар жаңа кәсіби сәйкестікті қалыптастырудың және халықтың әлеуметтік ұтқырлығын қамтамасыз етудің негізгі тетігі болды деген қорытындыға келді. Бұл тәжірибені зерделеу жүйелік дағдарыстар мен трансформациялар кезеңдеріндегі мемлекеттік білім беру саясатының тетіктерін қайта қарастыруға мүмкіндік береді.